ponedeljak, 9. decembar 2019.  20:14h
Pročitano 1122 puta

Zamena glasa „jat“ (Ĭ) u govoru sela Vrhpolje

Zamena glasa „jat“ (Ĭ) u govoru sela Vrhpolje (prvi deo razmatranja – za nas piše ljubovijski student, osvajač nekoliko republičkih mesta  iz književnosti)

    Govoriti o dijalekatskim specifičnostima izvesnog govornog područja predstavlja zahtevan, istraživački izazovan, i, nadasve, naučno determinisan zadatak. Raznovrstan mozaik dijalekata srpskog jezika predočava, na samom početku uvida u problematiku, varijabilnost strukture za kojom se poseže. Fiksirani opisi svih govornih tipova koji čine suštinu živog narodnog govora, donekle, pri ispitivačkom pristupu, znatno olakšavaju metodološka usmerenja. Srpska dijalektologija je, kao jezička disciplina na relativno razvijenom stupnju, uspela da pruži razradu različitih idioma. Naravno, kontinuitet razvića i simbioza spoljašnjih i unutrašnjih faktora koji utiču na pojedinačni govor neprekidno menjaju različite jezičke vidove neke teritorije. Upravo iz tog razloga, potrebno je vratiti se izvorišnim, vukovskim počecima narodnih lingvističkih entiteta, jer se upravo kroz njihovo predočavanje i elaboraciju shvata potpunost pojma „folklorni koine“ (D. Brozović) na kome je ponikao srpski književni jezik. Izmene i odstupanja od standardizovanih oblika, u takvom slučaju, ne treba skrajnuti kao arhaizirani materijal i nedefinisano prastaro polazište fonetskih, morfoloških i drugih crta. Okolnosti pod kojima se, u dijahronijskom pogledu, menjao i razrađivao srpski govorni izraz, najpreciznije se mogu sagledati prilikom spoznavanja činilaca koji i dalje postojano traju, pored čitavog korpusa najraznovrsnijih uslovljenosti, u narodnom, seoskom govoru. Stoga i ne čudi što su najistaknutiji istoričari srpskog jezika, Aleksandar Belić i Pavle Ivić, istovremeno bili i naši najznamenitiji poznavaoci jezičko-prostornih karakteristika.

            Kretanja u okvirima jezičkih istraživanja u ovom pogledu, zasnivaju se na veoma raznovrsnim konceptima. Tako, postoje ispitivanja koja se usmeravaju prema leksikografiji (onomastici, na primer), prozodijskom sistemu, ortoepiji koju je normirao izvesni dijalekat i slično. Veoma često se može desiti, i to su, sa istraživačkog stanovišta, izrazito plodotvorni rezultati, kada se za neku jezičku osobinu koja je konstatovana kao prisutna na nekoj tački hronološkog preseka u jeziku, nađu potvrde u narodnom govoru. Takođe, i u drugom slučaju se može krenuti od opšte pretpostavke: od lingvistički formulisane osobenosti do primera u upotrebnom izrazu. Sličnom polazištu je posvećen i ovaj rad, koji će pokušati da predoči uvid u reflekse glasa „jat“ u jeziku govornika sela Vrhpolje, u azbukovačkom kraju, opština Ljubovija.          

             Pri pomenu govornika koji se služe zajedničkim manirom izražavanja, budući da žive u istoj oblasti, potrebno je, bar u osnovnim crtama, osvrnuti se na istorijsku i populacionu sliku. Vrhpolje, kao selo na desnoj obali Drine, smešteno u neposrednoj blizini rečnog toka, tokom vekova je predstavljalo usputno mesto zadržavanja različitim metanastazičkim kretanjima koja su poglavito dolazila iz pravca krševitih i neplodnih oblasti istočne Hercegovine i brdskih predela Crne Gore. Padom ljubovijskog kraja pod vrhovnu tursku vlast 1460. godine, iz mogućih prednosti koje bi pretpostavljale uzrok naseljavanja, isključena je motivisanost slobodom, dok položaj uz Drinu i relativno osrednja plodnost zemlje i mogućnost za stočarsku delatnost nisu predstavljali naročito značajan element koji bi mogao uzrokovati zadržavanje. Međutim, i pored toga, porodice i čitave zadruge su jednako pristizale iz navedenih krajeva jugozapadnog geoprostora. Čitava Azbukovica je, u tom smislu, predstavljala uglavnom „etapnu zemlju“ (termin Jovana Cvijića). Vrhpolje, kao srazmerno kasno formirana seoska zajednica (tek s početka 20. veka), bilo je okruženo crnogorskim doseljenicima, najviše u selima Gornje Košlje (koje se zbog znatnog broja Pivljana nazivalo „Malom Pivom“) i Leović. (Takođe, prilična učestalost seoba sa prostora Starog Vlaha, sa Mokre Gore, Javora, iz Raške, i iz suprotnog, paralelnog pravca: Višegrad, Foča, Čajniče, uslovila je da se, bar i na kratko vreme, na uskom prostoru u ovom delu srednjeg toka Drine međusobno dodiruju raznoliki govorni varijeteti. Što se tiče starosedelačkog stanovništva, ono je nastojalo da, po zakonitosti očuvanja identitetskog u autohtonom korenu, zadrži svoje nasleđene govorne osobine. Neke od stalnih markantnih crta sela Ljuboviđa, u blizini Vrhpolja, mogle su da ostave traga u govoru vrhpoljskih meštana, a na jedinstvenu specifičnost tog izgovora ikavskog tipa kod pravoslavnog stanovništva, ukazao je još Milan Đ. Milićević u svojoj knjizi Kneževnina. Uzorak na kome se bazira ovaj rad zasniva se na četrdesetominutnom govoru dvojice meštana sela Vrhpolje, i u govoru jednog od njih, u jednom izrazitom slučaju, nalazi se ikavski refleks. Isto tako, veoma žive veze su tokom čitavog istorijskog trajanja očuvane sa susednom Bosnom. U okolini Vrhpolja, bilo da se ide uzvodno ili nizvodno Drinom, nikada nije postojalo sigurnijeg mosta u neposrednoj blizini. Muslimanskog stanovništva je, u čitavom azbukovačkom srezu bilo samo u 19. veku, i to manje od deset porodica, koje su uglavnom bile naseljene oko središta sa centrom u Ljuboviji. Shodno ovome, mogući uticaj istočnobosanskih govora je u izvesnoj meri znatno umanjen, premda marginalizacija u punoj meri nije moguća (na primer, jedan od informatora je, prilikom govora pomenuo leksemu „alka“ sa dugouzlaznim, a ne sa dugosilaznim, očekivanim istočnohercegovačkim akcentom). Nije zanemarljiv ni uticaj koji je ova govorna grupa u podvrsti govora zapadne Srbije pretrpela od istočnijih, valjevskih i rađevskih krajeva. Konkretnije, upravo vezano za refleks glasa „jat“, svojevrstan otisak u govoru ovog podrinjskog stanovništva figurira ka uopštavanju ekavskog izgovora, tako da dolazi do karakterističnog mešanja ekavice i ijekavice, naročito kod starijeg seoskog stanovništva. Pojedinci koji pripadaju mlađim generacijama gotovo bezizuzetačno, u čitavoj ljubovijskoj okolini uključujući i Vrhpolje, poseduju urođen ekavski izgovor. Tek se nakon svih prisutnih jezičkih zakonitosti, koje su proizašle iz specifične istorijske i geografske situacije, može temeljnije sažeti dijalektološka slika koja predstavlja uključenost sela Vrhpolje na dijalektološkoj karti. Ono je predstavljeno raznovrsnim mešanjem istočnih, zapadnih i južnih govornih elemenata koji proishode iz zajedničke istočnohercegovačke, i, delom, šumadijsko-vojvođanske osnove.

Veljko Ivanović

Napisao: 
Ocenite ovaj članak:
(6 glasova)
EUR 0.00 0.00 USD 0.00 0.00 CHF 0.00 0.00 SEK 0.00 0.00